VİBRİOSİS=KIZIL HASTALIĞI

Necla TÜRK Uzman Vet.Hekim

            Vibriosis bir çok deniz balığı türünde ve tatlı su balıklarında görülmekle birlikte tuzlu sularda yetiştiriciliği yapılan balıkların en önemli ve en iyi bilinen hastalıklarından biridir. Vücudun ventral kısmında ve anüs civarında kızarık, vücutta kabarcık ve ülserlerin oluşmasıyla karakterize, bulaşıcı bir hastalıktır. Vibrio anguillarum başta olmak üzere V. anguillarum, V. ordalii, V. alginolyticus, V. damsela, V. cholerae, V. Vulnifucus hastalığa neden olan vibrio türleridir. Son yıllarda salmonidlerde görülen hitra hastalığının etkeni V. salmonicida olup, neden olduğu enfeksiyon soğuk su vibriozisi olarak adlandırılmaktadır. Ayrıca vibrioların neden olduğu hastalığa red pest, red disease, pestis rubra anguillarum, cold pest, ülcer disease, eye disease, bakteriyel dermatitis ve tuzlu su furunkulozis gibi isimlerde verilmektedir. Son zamanlarda Listenellozis olarak da isimlendirilmektedir.

            Vibriosis alabalık ve sazanlar dahil, hemen tüm balık türlerinde görülmekte, yılan balıkları arasında enzootik olarak seyretmektedir.

            Etiyoloji

            Vibriolar ilk defa 1718 yılında yılan balıklarında görülen bir epizootiden izole edilmiştir. Canestri tarafından ilk defa 1893 yılında identifiye edilerek etken Bacterium anguillarum olarak isimlendirilmiştir. 1909 yılında ise Bergman tarafından Vibrio anguillarum olarak adlandırılmıştır.

            Hastalık daha çok, suların ısındığı, kirlendiği ve oksijenin yetersiz olduğu zamanlarda görülmektedir. Özellikle olumsuz çevre koşulları, beslenme bozuklukları, boylama, kötü hijyen koşulları ve paraziter etkenlerin varlığında suyun normal florasında yer alan vibriolar deri, solungaçlar ve anüs yoluyla vücuda girerek hastalığa neden olmaktadır.         

V. anguillarum, deniz balıklarındaki vibriosis vakalarından en sık izole edilmekte ve en patojen vibrio türü olarak kabul edilmektedir. Bakterinin patojenitesi sahip olduğu pJM I plazmiti nedeniyledir. Etken gram (-), hareketli, kıvrık bir basil olup, besi yerleri üzerinde krem renginde, yuvarlak ve kenarları düzgün koloni tarzında ürer. Katalaz, oksidaz, indol, beta-galaktozidaz ve ADH pozitif, H₂S, lizin, ornitin dihidrolaz ve üre negatiftir. % 0.5-3 tuzlu ortamlarda kolaylıkla ürer ve 0/129 10 mg vibriostatik ajana duyarlıdır.

            V. vulnifucus, sadece yılan balıklarında görülmektedir. V. alginolyticus, ilk defa İsrail’ de çipura balığından izole edilmiştir. Aynı etkenden kaynaklanan enfeksiyonlar, kefal ve yılan balıklarında da görülmüştür.

            V. carchariae, deniz akvaryumunda bir köpek balığından izole edilmiştir. Çipura ve levrekten hiç izole edilememiştir.

            V. damsela, ilk defa Kaliforniya kıyılarında yaşayan damsel (dip balıkları) balıklarından izole edilmiştir. Ayrıca insanlardaki yaralardan izole edilmesi, zoonoz hastalık olması açısından önemlidir.

            V. ordalii, hastalık çipura ve levreklerde hemorajik septisemiye neden olur.

V. alginolyticus: Besi yeri üzerinde yaygın koloniler veren, kanı hemoliz eden, %0-10 tuz içeren ortamlarda üremeyen, katalaz, oksidaz, H₂S, indol, ornitin ve lizin dekarboksilaz pozitif (+), arginin dihidrolaz negatiftir (-).

V. cholerae (non-01): İlk defa Japonya’da 1977 yılında ayı balıklarından izole edilmiştir. Hasta balıklarda vücut yüzeyinde petechial kanamalar görülmüştür. İç organlarda konjesyonedir. Ayı ve yılan balığında yapılan deneysel enfeksiyonlar sonucunda balıklarda yüksek patojeniteye sahip bakteri. V.cholerae  (non-01) insan için patojen olan V.cholerae biyotip Eltor’dan ornitin dekarboksilaz ve mannoz negatif (-) olamsıyla ayrılır.

V. parahaemolyticus: Gram negatif, hareketli (flagellar hareket), oksidaz pozitif, katalaz pozitif, O/129’ a duyarlı, sporsuz, kapsülsüz, fermantatif / oksidatif, aerob, fakültatif - anaerob, kıvrık - düz ve halofilik (tuza ihtiyaç gösteren) çomakçıklardır. Glikozdan asit yapar, laktoza etkimez. İndol pozitif, H₂S negatif, sitrat negatif, üre negatiftir. İnsan veya tavşan kanlı jelozda hemoliz yapar. Halofilik olan bakteri tuzsuz ortamlarda ve, tuz miktarı %10 olduğunda üreyemez. Bakteri O antijenlerine göre 11, K antijenlerine göre ise 57 serotipe ayrılmaktadır.

V. mimicus: Pişirilmemiş deniz ürünleri ve en çok istiridyelerin yenmesiyle kolera formunda enfeksiyonlara neden olmaktadır. Bu bakteri tipinin ürettiği enterotoksinlerin termostabil (ısıya dayanıklı) olduğu bilinmektedir.

V. fluvialis: Oksidaz, nitrat, arginin, suroz, arabinoz pozitif bir bakteri.

V. salmonicida: Soğuk su balıklarında vibriosis etkeni bakteri.

Epizootiyoloji ve Patojenite

            V. anguillarum deniz suyunun ve balık bağırsaklarının normal florasında bulunmaktadır. Deniz suyu sıcaklığının artmasıyla yoğunluğu artmaktadır.

            Hastalığın oluşmasının nedeni olumsuz çevre koşulları ve strestir. Etken deri, solungaç ve anüs yoluyla vücuda girmektedir. Enfekte gıdaların ağız yoluyla verilmesiyle hastalık bulaşmaktadır. Bu nedenle taze yemler pastörize edilmelidir. Vibriozis, deniz balıklarında su sıcaklığının yükseldiği yaz aylarında, oksijenin az olduğu sularda, kötü hijyenik koşullarda patlak verir. Tatlı sularda 1-4 ^oC gibi düşük sıcaklıklarda da görülebilir. Ağır metaller vücut yüzeyindeki mukusu denatüre etmesi nedeniyle hastalığın ortaya çıkışını kolaylaştırır. Bu nedenle CuSO₄ uygulamaları vibriozis patlamalarına neden olmaktadır.

            Hastalık deniz balıklarında olumsuz çevre koşulları ve stres varlığında % 40-60’lara varan mortaliteye neden olmaktadır. Salmonidlerde ise mortalite oranı % 90’ a kadar çıkamaktadır.

            Klinik Bulguları

            Hasta balıklarda deride kararma, vücut yüzeyinde nekrotik lezyonlar ve eritemler vardır. Eritemler, karın altında, yüzgeç kaidelerinde ve ağız etrafında görülürler. Bazı balıklarda ascites ve ekzoftalmus vardır.

            Otopside, karın duvarında hemoraji, karaciğerde hemoraji, şiddetli anemi, bazen sararma ve enteritis görülür. Bağırsakların içi açık renkli şeffaf bir sıvıyla doludur, pilorik seka hiperemiktir. Bazı olgularda dalak büyümüştür.

Teşhis

İç organlardan genel ve spesifik besi yerlerine ekim yapılması; Vibriosis için kanlı triptoz agar, tavşan kanlı nutrient agar ve BHIA’ya iç organlardan (böbrek, dalak, karaciğer) ekim yapılır.

Ekim yapılan besiyerleri 22-37 ºC’de 24-48 saat kadar etüvde bekletilir ve her gün üreme olup olmadığına dair kontrol edilir. Üreme olan petrilerdeki kolonilerin subkültürleri yapılır. Subkültürü yapılan besiyerlerinden hareket, oksidaz, katalaz testleri yapıldıktan sonra Gram boyama, Giemsa boyama yapılarak ışık mikroskobunda immersiyon objektifte  muayene yapılır. Gram negatif (-), aktif hareketli, oksidaz (+) kolonilerin identifikasyonu yapılır. İdentifikasyonda klasik yöntemlerin yanı sıra API 20E kullanılmaktadır.

  Kontrol ve Tedavi :

En etkili kontrol aşılamadır. Vibriozis de aşılama 1-4 gram arasında banyo 15 g’ dan büyük balıklarda enjeksiyon yöntemiyle yapılmaktadır. Son yıllarda oral aşılama konusundaki çalışmalardan başarılı sonuçlar alınmış olup ticari olarak bulunmaktadır.

            Hastalığın tedavisi yem içerisine katılacak kemoterapötiklerle yapılabilir. Tedavide kullanılacak antibiyotiklerin seçimi antibiyogram testi sonucuna göre yapılmalıdır. Oxytetracycline, 55-75 mg/kg canlı balık ağırlığı (CA) dozunda 10 gün, Flumequine 12-20 mg/kg CA dozunda 7 gün, sulfametazin 100-200 mg/kg CA dozunda 10-15 gün ve oksonilik asit 5 mg/kg CA dozunda 10 gün kullanılabilir. Ayrıca balığın direncini artırmak için vitamin kompleksleri, özellikle yeme C vitamini ilavesi  önerilmektedir.

            Numune Nasıl Gönderilmelidir?

Klinik belirtileri gösteren balıklar seçilmelidir.

Alınan örnekler popülasyonu temsil etmelidir.

Yapılacak her muayene için ayrı örnekler alınmalı ve balık sayısı büyük balıklarda en az 10, yavru balıklarda 40-50 adet olmalıdır.

Mümkün olduğunca çabuk ve canlı ulaştırılmalıdır. Bunun için en uygunu oksijen sistemli balık tanklarıdır. Mümkün olmazsa balıklar steril naylon torbalara konulup, torbalar buz içerisine konularak balığın metabolizması yavaşlatılır. Balıkların olduğu torbaya  BUZ KONULMAMALIDIR.

Ölü balıklar ise buz içerisinde soğuk zincirle ulaştırılır.

Bakteriyel muayene için antibiyotik tedavisi uygulanmamış balıklar gönderilmelidir.

Numune balığa ait anemnez bilgileri (aşılama, orjin, tedavi, yem vs.) yazılı yada sözlü olarak laboratuvar uzmanına verilmelidir.

KAYNAKLAR

1.      Amos, K.H. (1985) Procuders for the dedection and ıdentification of Certain Fish               Pathogens. 3^rd. Ed. Fish Health Section, American Fisheries Society. Corvallis, OR, 114.

2.      Austin B. and Austin, D. A. 1987 : Methods For the Microbiological Examination of  Fish and shellfish. Simon and Schuster, Chichester, UK.

3.      Austin, B. and Austin, A.D. (1993) Bacterial fish pathogens: Disease in farmed and Wild Fish. 2^nd. Ed. Simon and Schuster, Chichester, UK.

4.      Austin, B. and Lee, J.V. (1992) Aeromonodaceae and Vibrionaceae. In: İdentification in Applied and Environmental Microbiology. 163-182. ( Board, R.G., Jones, D. And Skinner, F.A. Eds.) Society for Applied Bacteriology Series. 29, Blackwell, London.

5.      Austin, B. and Mclntosh, D. (1991) New Bacterial fish pathogens and their implications for fish farming. Rev-in Med. Microbiol., 2: (4), 230-236.

6.      Cowan, S.T. and Steel K.J. (1993) Manual for the Identification of Medical Bacteria. 3^rd. Edt. (Barrow, G.I. and Feltham, R.K.A. Eds.) Cambridge Univ. Press. Hardback.

7.      Larsen, J.L., Pedersen, K. and Dalsgaard, I. (1994) Vibrio anguillarum serovars associated with Vibriosis in fish. J. Fish Dis., 17: 259-267.