STREPTOKOK  ENFEKSİYONLARI

Necla TÜRK Uzman Vet. Hekim

            Streptokokkosis ilk olarak Japonya’da kültürü yapılan gökkuşağı alabalıklarından 1958 yılında izole edilmiştir. Bu yıllarda Japonya’da hastalık sarı kuyruk balıklarında da önemli ekonomik kayıplara yol açmıştır. Daha sonraki yıllarda yılan balıklarında, ayu ve tilapia balıklarında enfeksiyon görülmeye başlamıştır. Gözlerde şiddetli ekzoftalmusla seyrettiği için enfeksiyon “pop eye” hastalığı olarak da adlandırılmaktadır. Hastalık bugün dünyanın bir çok ülkesinde görülmektedir. Ülkemizde ise son yıllarda özellikle Ege Bölgesi’nde bulunan alabalık çiftliklerinde ve bazı levrek çiftliklerinde streptokokkosis vakalarına sık rastlanmaktadır.

            Etiyoloji

            Streptococcaceae familyasında Streptococcus, Aerococcus, Leuconostoc, Pediococcus ve Gemella genusları yer almaktadır. Ancak Pediococcus ve Gemella genusları kesin değildir. Streptococcaceae familyasını Micrococcaceae familyasından ayıran en temel fark katalaz negatif oluşudur. Bu familyaya bağlı bakteriler 2’li yada daha uzun zincirler tarzında görülmektedir. Tipik zincirler en iyi zenginleştirilmiş besi yerlerinde ürediklerinde gözlenir. Katı besi yerlerinde tipik uzun zincirleri görmek olanaksızdır. Morfolojik olarak yuvarlak veya oval yapı görünümündedirler. Bazen koklar iki taraftan basık ve yassılaşmış olarak görülebilir. Özellikle pleomorfik streptokoklar küçük çomakçıklar  şeklinde görüldüğünden diğer bakterilerle karışabilmektedir. Streptococci ve Aerococci insan ve veteriner hekimlikte önemli genuslardır. Streptococci oksidaz ve katalaz negatiftir. Bazı streptokok türleri spesifik polisakkarit antijenleri içermekte ve bu özellikleri baz alınarak farklı (Lancefield klasifikasyonu) gruplandırılmaktadır ( A,B,C,D,E,F,G,H,K,L,M,N,O). D grubu streptokoklar,   enterokoklar   (S. Faecium, S.faecalis, S. Durans, S. Avium)  ve non-enterokoklar (S. Bovis, S.equinus) olmak üzere ikiye ayrılmaktadır.  Streptokokların kendi aralarında ve aerokoklardan ayırımında kanlı agarda hemoliz durumuna göre;

-      Alfa hemoliz

-      Beta hemoliz

-      Hemoliz yok

-          Geniş çaplı alfa hemoliz, değerlendirmeleri yapılır. Ayrıca,

-     %6.5 tuzlu besi yerinde tuza tolerans

-          Bile-esculin(BE) hidroliz testi

-          SXT’e duyarlılık testleri uygulanır.

Streptokok ve Aerokoklar’ın İdentifikasyonu

Balıklarda hastalık yapan streptokok türlerinden önemli olanlar şunlardır.

Enterococcus (Streptococcus) faecalis subp. Liquefaciens : TSA agarda 1-2 mm çapında sarı koloniler (diğer streptokoklar beyaz koloniler oluşturur) tarzında üreme görülür. Gram pozitif kok olan bakteri katalaz, H₂S, indol ve VP test negatiftir.

Lactococcus garvieae (Enterococcus seriolicida) : Alfa hemolitik gram-pozitif kısa zincir tarzında üreyen bu tür, katalaz, H₂S, indole ve oksidaz negatiftir. Bu tür tuza tolerans göstermekte olup serolojik olarak Lancefield gruplarından hiç biriyle reaksiyon vermemektedir.

Lactococcus piscium : Balık patojeni laktokoklar (Grup N streptokoklar) içerisinde yer almaktadır. Gram-pozitif, hareketsiz, kısa-oval çubuk şeklinde olan bakteri katalaz ve H₂S negatif olup 5-30⁰C’lerde üreyebilmektedir.

Streptococcus difficilis (Streptococcus agalactia) : Kültür balıklarında meningo-ensefalitise neden olmaktadır. Hareketsiz ve hemoliz negatiftir. Gram pozitif olan bu bakteri kısa zincirler tarzında görülmekte ürer, katalaz negatif tuza toleranslı değildir. VP reaksiyon pozitif olup diğer biyokimyasal özellikleri bakımından grup B streptokoklara benzemektedir.

Streptococcus iniae (Streptococcus shiloi) : Bu tür ilk Amozan nehrindeki yunus balıklarından izole edilmiştir. Daha sonra hasta ve ölü balıklardan etken bildirilmeye başlanmıştır. Etken BHIA’da 30⁰C’de 24 saat inokulasyondan sonra 1mm çapında pigmentsiz koloniler oluşturur. Gram pozitif, ikili yada kısa zincirler tarzında  (pleomorfizm görülebilmektedir), katalaz ve tuza tolerans ve VP reaksiyon negatiftir. Sığır kanı ile hazırlanmış kanlı agarda alfa hemoliz oluşturmaktadır.

Streptococcus milleri : Etken ilk vücut yüzeyinde ülserler bulunan hasta sazanların böbreklerinden tespit edilmiştir. Gram pozitif zincirler tarzında üreyen bakteri katalaz ve oksidaz pozitif, tuza tolerans negatiftir. At kanı ile hazırlanmış kanlı agarda zayıf beta hemoliz yapar.

Streptococcus parauberis (Streptococcus uberis genotip II) : Bu tür ilk kez İspanya’da kültürü yapılan kalkan balıklarından izole edilmiştir. Bakteri besiyerlerinde 24 saat inkübasyondan sonra 1.5-2 mm çapında zayıf alfa hemoliz yapan beyazımsı koloniler tarzında ürer. Hareketsiz gram-pozitif kısa çomak yada koko-basil şeklinde ikili yada kısa zincir tarzında görünür. Katalaz negatif olup, tuza toleranslı değildir.

Vagococcus salmoninarum : Etken ilk kez Amerika’nın Oregon Bölgesi’ndeki yetişkin hasta Gökkuşağı alabalıklarından izole edilmiştir. Gram-pozitif kısa oval basiller tarzında üreyen etken katalaz negatif, H₂S pozitif ve alfa hemolitiktir. VP reaksiyon ise negatiftir.

Streptococcus genusunun türleri dünyada çok yaygındırlar ancak balıklardaki patojeniteleri yaygın değildir. Çoğunluğu saprofitik iken, diğerleri hayvanlarda bulunabilirler. Çoğu tür 37⁰C’lerde iyi ürer ancak bazı türlerin 10⁰C gibi düşük sıcaklıklarda bile ürediği tespit edilmiştir. Hem sıcak su hem de soğuk su balıklarında hastalık görülmektedir. Bütün streptokoklar gram-pozitif oval veya yuvarlaktırlar (0.5-1.0 mikron çapında). Genellikle hareketsiz, sporsuz, fakültatif anaerobiktir bakterilerdir.. Genel besi yerlerinde ürerler fakat ortama kan ilavesi üremeyi hızlandırır.

Epizootiyoloji ve Patojenite

Patojen balık yetiştiriciliğinin yapıldığı bölgelerdeki su ve çamurdan izole edilmektedir. Özellikle yaz aylarında izolasyon oranı daha yüksektir. Streptokokların donmuş balıklarda 6 ay kadar canlı kalabildiği tespit edilmiştir. Enfeksiyonun ortaya çıkışında su ısısının artması ve pastörize edilmeden verilen taze yemler ve mezbaha artıkları en önemli nedenlerdir.

Duyarlı balık türlerinin  ml’de 10⁶ sayıda etken içeren solüsyonda 10 dakika tutulması hastalanmaları için yeterlidir. Enfeksiyona karşı Mozambic bream, Banded bream ve sazan balıklarının dirençli olduğu tespit edilmiştir.

Balıklarda hastalık yapan bazı Streptokok türlerinin 37⁰C’de üreyebilmelerinin insan sağlığı açısından önemi vardır. Bu türlerle enfekte balıkları tüketenlerde özellikle çocuklarda meningo-ensefalit vakalarına rastlanmış olup, bu türler zoonoz bakteri olarak tanımlanmıştır.

Klinik ve Otopsi Bulguları

Hastalık hemorajik septisemi tablosuyla seyretmektedir. Ölmek üzere olan balıklar su yüzeyinin hemen altında düzensiz tarzda yüzerler. Hasta ve hastalıktan yeni ölmüş balıklarda renkte kararma, ekzoftalmus, asites, gözde, operkulumda, yüzgeç diplerinde, karın altında, dilde ve ağzın çevresinde hemorajiler vardır.. İnternal olarak karın boşluğunda asidik bir sıvı, bağırsaklarda hemoraji ve pembe renkli bir içerik vardır. Böbrek doku büyümüştür, karaciğer şişkin ve rengi koyulaşmıştır. Kas dokuda yangısal odaklara rastlanabilir. Hastalık alabalıklarda Yersinia ruckeri’nin neden olduğu kızıl ağız hastalığı (Yersiniosis) ile klinik tablo olarak benzer seyrettiğinden çoğunlukla karıştırılmaktadır.

 Tanı için karaciğer ve böbrekten ezme preparatlar hazırlanır. Etkenin izolasyonu ve identifikasyonu ile kesin tanı konulur.

Kontrol ve Tedavi

Hijyenik tedbirler alınmalı, balık hareketlerine ve balık yemlerine dikkat edilmelidir. Sağaltımı için antibiyogram testi sonuçlarına göre seçilen antibiyotiklerden yararlanılır. Eritromisin 25 mg/kg canlı ağırlık (CA) dozunda 4-7 gün, Oksitetrasiklin 50 mg/kg Ca dozunda, Doksosiklin 20 mg/kg CA dozunda,10 gün enfeksiyon ortadan kalkıncaya kadar kullanılabilir. Ancak antibiyotiklere karşı çok hızlı direnç geliştiğinden dolayı tedaviden genellikle başarılı sonuç alınamamaktadır.

Son yıllarda Streptococcus iniae ve Lactococcus garvieae karşı geliştirilen aşılar uygulanmaya başlamıştır. Ancak hastalığın daha önce görüldüğü çiftliklerde aşılamadan sonrada hastalık çıktığı gözlenmiştir.

1.      Amos, K.H. (1985) Procuders for the dedection and ıdentification of Certain Fish               Pathogens. 3^rd. Ed. Fish Health Section, American Fisheries Society. Corvallis, OR, 114.

2.      Arda, M.  : Genel bakteriyoloji. A.Ü Yayınları

3.      Austin B. and Austin, D. A. 1987 : Methods For the Microbiological Examination of  Fish and shellfish.

4.      Austin, B. and Austin, A.D. (1993) Bacterial fish pathogens: Disease in farmed and Wild Fish. 2^nd. Ed. Simon and Schuster, Chichester, UK.

5.      Austin, B. and Mclntosh, D. (1991) New Bacterial fish pathogens and their implications for fish farming. Rev-in Med. Microbiol., 2: (4), 230-236.

6.      Bauer, A.U., Kırby, W.M., Sherris, J.C. and Tarck, M. (1966) Antibiotic sensitibility testing by a standardized single disc method. J. Clin. Pathol., 45: 493-494.

7.      Carson, S. and Munday, B.l. (1990) Streptococcosis an emerging disease in aquaculture. Austaria Aquaculture, 5: 32-33.

8.      Cowan, S.T. and Steel K.J. (1993) Manual for the Identification of Medical Bacteria. 3^rd. Edt. (Barrow, G.I. and Feltham, R.K.A. Eds.) Cambridge Univ. Press. Hardback.

9.      Kitao, T. (1993) Streptococcal infections. İn:.Inglis, V., Roberts, R.J. and Bromage, R.N. (Eds): Bacterial Disease of Fish .Blackwell Science, USA., 196-210.

10.  Koneman, E.W., Allen, S.D., Dowel, V.R., Janda, W.M., Sommers, H.M. and Winn, W.C. (1988)  Color Atlas and Textbook of Diagnostic Microbiology. 3 rd. Ed. Company. Philedelphia.USA

11.  Michel, C. and Alderman, D.J. (1992) Chemotherapy in Aquaculture: from Theory to Reality. Office İnternational Des Epizooties.

12.  Muzquız, J.L., Royo, F.M., Ortego, C., Blas, I., Ruız, I. and Alonso, J.L. (1999) Pathogenıcıty of Streptococcosıs in Rainbow trout (Oncorhynchus mykıss): Depence on age of diseased fish. Bull. Eur. Fish Pathol., 19 (3): 114-119.

13.  Nieto, J.M., Devesa, S., Quiroga, A. and Toranzo, A.E. (1995) Pathology of Enterococcus sp. infection in farmed turbot, Scophthalmus maximus (L.). J. Fish Dis., 18: 21-30.

14.  Post, G. (1987) Textbook of Fish Health. Revised and Expanded Edition. T.F.H. Publications, 30/47: 73-74.

15.  Roberts, R.J., Hasting, T.S., Kitao, T. And Thurnbull, J.F. 1994 : Bacterial Diseases of Fish. (Inglis, V., Roberts, J. R. And Bromage, N. R. Eds.) Blackwell Sciense, London.

16.  Sanders, E. And Fryer, L.J. 1989 : Method in Aquatic Bacteriology . 115-143. (Austin, B. Eds.) 2^nd. Ed. John Wiley & Sons. Chichester, UK.

17.  Sinderman, C.J. (1990) Diseases of marine fish caused by microbial pathogens and animal parasites .31-48. Principal Diseases of Marine Fish and Shellfish. Academic Press, Newyork, 369.

18.  Varvarigos, P. (2001) Gram positive cocco-bacteria (Micrococcaceae, Streptococcoceae) causing systemic disease in intensively farmed fish in Greece, http://www.vetcare.gr/Gram_positive_cocci.htm

19.  Winton, J.R. (1979) The diagnosis and ıdentification of bacterial fish pathogens. Proceeding from a Conference on Disease Inspection and Certification of Fish and Fish Eggs. Oregon State Universty Publication, 79: (1), 25-38.

20.  Woodland, J., (2004) NWFHS Laboratory Procedures Manual, Chapter 5, Bacteriology, 2^nd edition, c: 5, p: 1 – 44, Arizona.